Περί ορέξεως ουδείς λόγος: παράξενες συνταγές από το παρελθόν, του Γιάννη Παγουλάτου

Κατά την διάρκεια της ιστορίας τους, οι άνθρωποι δεν είχαν πάντα την ίδια γνώμη για το τι είναι γευστικό και τι όχι. Την επόμενη φορά που θα δυσανασχετήσετε για το σπανακόρυζο της συζύγου ή το μπριάμ της μητέρας σας, να έχετε υπ’ όψιν ότι κάποτε υπήρξαν απείρως χειρότερες γαστριμαργικές προτάσεις.

Φλαμίνγκο πιασμένο σε δίχτυ, από αρχαίο Ρωμαϊκό ψηφιδωτό
Φλαμίνγκο πιασμένο σε δίχτυ, από αρχαίο Ρωμαϊκό ψηφιδωτό

Γλώσσες από φλαμίνγκο: Οι Ρωμαίοι δημιούργησαν μια από τις ισχυρότερες αυτοκρατορίες της ιστορίας και διακρίθηκαν στους τομείς της πολεοδομίας, της νομικής και φυσικά του πολέμου. Σίγουρα όμως η τέχνη της μαγειρικής δεν περιλαμβανόταν στα δυνατά τους σημεία.  Η γλώσσα του υδρόβιου πουλιού φλαμίνγκο θεωρείτο από τους Ρωμαίους ένα εξαίσιο έδεσμα με ανυπέρβλητη γεύση. Η κατανάλωσή του όμως περιοριζόταν στην αριστοκρατική τάξη, καθώς η τιμή του ήταν απαγορευτική για τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Οι γλώσσες των φλαμίνγκο σερβίρονταν συνήθως ψητές, σε μεγάλες ποσότητες, ή χρησιμοποιούνταν ως γέμιση για πίτες.

Γουρουνοκεφαλή για μαγείρεμα, σε πίνακα του 17ου αιώνα
Γουρουνοκεφαλή για μαγείρεμα, σε πίνακα του 17ου αιώνα

Χάκαρλ: Ένα συνηθισμένο γεύμα των Βίκινγκς ήταν το «χάκαρλ», που σημαίνει «ζυμωμένος καρχαρίας». Το ψάρι αυτό αποτελεί την βάση για πολλές συνταγές ανά τον κόσμο. Ο τρόπος όμως με τον οποίο οι Βίκινγκς παρασκεύαζαν το «χάκαρλ» ήταν αρκετά ξεχωριστός – και όχι με την θετική έννοια. Αρχικά έκοβαν το κεφάλι του καρχαρία, άδειαζαν το σώμα του από τα εντόσθιά και τον έθαβαν σε χαλικώδη άμμο. Σε αυτήν την θέση τον άφηναν για 6 με 12 εβδομάδες, μέχρι να σαπίσει αρκετά. Στην συνέχεια τον ξέθαβαν και τον έκοβαν σε λωρίδες, τις οποίες κρεμούσαν στον ήλιο επί τέσσερις μήνες για να ξεραθούν. Με την μέθοδο αυτή αφαιρούνταν όλες οι δηλητηριώδεις ουσίες από το πτώμα του καρχαρία, καθιστώντας το βρώσιμο. Το «χάκαρλ παραμένει σήμερα ένα από τα εθνικά πιάτα της Ισλανδίας. Εντούτοις, ο διεθνούς φήμης Αμερικανός σεφ Άντονυ Μπουρνταίν το έχει χαρακτηρίσει ως το πιο αηδιαστικό και απαίσιο γεύμα που έχει δοκιμάσει ποτέ.

Ουρά κάστορα στην σχάρα
Ουρά κάστορα στην σχάρα

Ουρά κάστορα: Τον Μεσαίωνα, οι νηστείες που όριζε η Εκκλησία επηρέαζαν σημαντικά τις διατροφικές συνήθειες των ανθρώπων. Έτσι, κάθε χρονιά είχε πολλές μέρες κατά τις οποίες απαγορευόταν το κρέας αλλά επιτρεπόταν το ψάρι. Στην Δυτική Ευρώπη όμως υπήρχε και μια άλλη εναλλακτική συνταγή, σύμφωνη με τις εντολές τις Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας: η ουρά κάστορα. Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία. Το συγκεκριμένο τρωκτικό περνά πολλές ώρες μέσα σε λίμνες και ποτάμια ενώ μπορεί να μείνει 15 λεπτά κάτω από το νερό. Παράλληλα, η ουρά του κάστορα θυμίζει πλατύ ψάρι, καθώς καλύπτεται ολόκληρη από λέπια. Αυτό ήταν αρκετό για να την κατατάξουν στους ιχθείς και συνεπώς στις τροφές που επιτρέπονται κατά την διάρκεια των νηστειών. Λεγόταν μάλιστα ότι η γεύση της ουράς κάστορα ήταν ίδια με αυτήν του ψαριού. Επρόκειτο ίσως για την μοναδική φορά στην ιστορία που το τμήμα του σώματος ενός ζώου θεωρήθηκε ξεχωριστό είδος.

Παστή γουρουνοκεφαλή: Σήμερα, το πιάτο αυτό θα θύμιζε περισσότερο απομεινάρια από σφαγείο παρά ένα αξιοπρεπές γεύμα. Για τους ανθρώπους όμως του 18ου αιώνα ήταν μια συνηθισμένη συνταγή, η προετοιμασία της οποίας απαιτούσε πολλές μέρες. Αρχικά τοποθετούσαν μέσα σε κατσαρόλα μια ολόκληρη γουρουνοκεφαλή και την έβραζαν για δύο ώρες, μαζί με οπλές αγελάδας. Στην συνέχεια την έβγαζαν από το σκεύος, την άλειφαν με ένα μείγμα αλατιού, πιπεριού και λεμονιού και την άφηναν να παστωθεί για αρκετές ημέρες. Όταν η γουρουνοκεφαλή ήταν έτοιμη για κατανάλωση, σερβιρόταν συνήθως με μουστάρδα και ξύδι.

Κέικ Παραφίνης: Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, πολλά νοικοκυριά αντιμετώπιζαν σοβαρές ελλείψεις σε βασικά υλικά μαγειρικής. Το βούτυρο, το λάδι και τα ζωικά λίπη είχαν γίνει εξαιρετικά δυσεύρετα και ο κόσμος αναγκαζόταν να καταφεύγει σε διάφορα υποκατάστατα. Το πιο δημοφιλές από αυτά ήταν το παραφινέλαιο, το οποίο χρησιμοποιείτο κυρίως στην ζαχαροπλαστική. Κατά την δεκαετία του ΄40, το κέικ παραφίνης με σπογγώδη υφή αποτελούσε ένα πολύ δημοφιλές γλύκισμα, παρά το γεγονός ότι μπορούσε να προκαλέσει διάρροια και άλλα σοβαρότερα προβλήματα υγείας.

 

 

 

 

Παράξενα πρότυπα γυναικείας ομορφιάς από το παρελθόν, του Γιάννη Παγουλάτου

«Τα’ ωραίο ειν’ άσκημο, τ’ άσκημο ωραίο», λέει ένας στίχος από τον «Μακμπέθ» του Σαίξπηρ. Η φράση αυτή θα μπορούσε να περιγράψει απόλυτα την διαχρονική αντίθεση ανάμεσα στα σημερινά πρότυπα γυναικείας ομορφιάς και σε εκείνα που ίσχυσαν κατά καιρούς στο παρελθόν.

Αριστοκράτισσα του 18ου αιώνα με χαρακτηριστική περούκα τεραστίων διαστάσεων
Αριστοκράτισσα του 18ου αιώνα με χαρακτηριστική περούκα τεραστίων διαστάσεων

Η λεύκανση δοντιών είναι κάτι πάρα πολύ συνηθισμένο στις μέρες μας. Μια αστραφτερή οδοντοστοιχία αποτελεί δείγμα όχι μόνο υγείας αλλά και ομορφιάς. Για πολλούς αιώνες όμως τα πράγματα ήταν τελείως διαφορετικά στην Ιαπωνία. Από το 200 μ.Χ περίπου μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, οι παντρεμένες γυναίκες στην Χώρα του Ανατέλλοντος Ήλιου έβαφαν μαύρα τα δόντια τους, χρησιμοποιώντας βερνίκι από ρινίσματα σιδήρου και ξύδι. Στη βαφή προσέθεταν αρωματικά μπαχαρικά, προκειμένου να μην μυρίζει άσχημα το στόμα. Το βάψιμο των δοντιών καταργήθηκε επίσημα το 1870, αλλά συνεχίζεται μέχρι σήμερα από διάφορες φυλετικές μειονότητες στην Κίνα και σε άλλες χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας.

 Σύγχρονη Γιαπωνέζα με παραδοσιακή ενδυμασία και δόντια βαμμένα μαύρα
Σύγχρονη Γιαπωνέζα με παραδοσιακή ενδυμασία και δόντια βαμμένα μαύρα

Ένα μαυρισμένο κορμί θεωρείται σήμερα προτέρημα, ειδικά το καλοκαίρι στην παραλία. Γι αυτό άλλωστε υπάρχει και το σολάριουμ. Δεν ήταν όμως πάντα έτσι. Από τον 6ο μέχρι και τον 18ο αιώνα, η μόδα στην Ευρώπη όριζε ότι οι γυναίκες έπρεπε να έχουν χλωμή και κάτασπρη επιδερμίδα, όπως αυτή των νεκρών. Το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό εξάλλου ήταν απόδειξη αριστοκρατικής καταγωγής, καθώς τα άτομα κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων αναγκάζονταν να περνούν την μέρα τους κάτω από τον ήλιο, δουλεύοντας στα χωράφια. Πολλές γυναίκες έφταναν στα άκρα, εφαρμόζοντας επικίνδυνες μεθόδους για να αποκτήσουν πελιδνή επιδερμίδα. Μια από αυτές ήταν η χρήση λευκού μολύβδου, αναμεμειγμένου με ξίδι. Η μακροχρόνια χρήση αυτής της τοξικής αλοιφής κατέστρεφε σταδιακά το πρόσωπο και προκαλούσε ανεπανόρθωτες βλάβες στο δέρμα. Επίσης, πολλές γυναίκες υφίσταντο οικειοθελώς μερική αφαίμαξη, μέχρις ότου η επιδερμίδα τους να γίνει χλωμή σε επιθυμητό βαθμό. Αυτή η εξαιρετικά ανθυγιεινή μέθοδος  πραγματοποιείτο συνήθως τοποθετώντας βδέλλες σε αρκετά σημεία του σώματος. Τον 18ο αιώνα, οι γυναίκες που πετύχαιναν την επιθυμητή χλωμάδα, τόνιζαν τις φλέβες τους με μπλε μολύβι ώστε το δέρμα τους να φαίνεται ακόμα πιο λευκό.

Γυναικεία πορτραίτα με διευρυμένα μέτωπα, από τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση
Γυναικεία πορτραίτα με διευρυμένα μέτωπα, από τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση

Από το 1300 περίπου και μέχρι την Αναγέννηση, το μεγάλο γυναικείο μέτωπο ήταν δείγμα  ομορφιάς και ερωτισμού στην Ευρώπη. Οι κοπέλες έβγαζαν όλες τις τρίχες των μαλλιών τους από το μπροστινό τμήμα του κεφαλιού, φθάνοντας πολλές φορές ως την κορυφή του. Με αυτόν τον τρόπο ήθελαν να δώσουν ένα μακρόστενο σχήμα στο πρόσωπό τους, όπως πρόσταζε η μόδα της εποχής. Για να τονίσουν ακόμα περισσότερο το κούτελό τους, οι γυναίκες έβγαζαν επίσης τις βλεφαρίδες τους και σχεδόν όλες τις τρίχες από τα φρύδια τους, αφήνοντας μόνο μια ανεπαίσθητη γραμμή πάνω από κάθε μάτι.

Ο 18ος αιώνας δεν ήταν ευνοϊκή περίοδος ούτε για τις ξανθιές ούτε για τις μελαχρινές στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τα πρότυπα της εποχής, τα μαλλιά των γυναικών έπρεπε να είναι λευκά ή έστω γκρίζα και να έχουν όσο το δυνατόν περισσότερο όγκο γίνεται. Για τον λόγο αυτό κατασκευάζονταν περούκες τεραστίων διαστάσεων και κατάλληλου χρώματος, προοριζόμενες κυρίως για την αριστοκρατία, καθώς το κόστος τους ήταν ιδιαίτερα μεγάλο. Οι φτωχότερες γυναίκες αναγκάζονταν απλώς να περιοριστούν στην χρήση λευκής πούδρας μαλλιών. Οι τεράστιες άσπρες ή γκρίζες περούκες ήταν συνήθως ιδιαίτερα περίτεχνες και φορτωμένες με διάφορα διακοσμητικά αντικείμενα, όπως κορδέλες, δαντέλλες, φτερά, γιρλάντες από λουλούδια, απομιμήσεις φρούτων ή ακόμα και μοντέλα πλοίων υπό κλίμακα! Ο μεγάλος όγκος και το βάρος αυτής της μάζας τεχνητών μαλλιών και στολιδιών, προκαλούσε δυσκολίες στην κίνηση του κεφαλιού αλλά και του υπόλοιπου σώματος γενικότερα. Τα προβλήματα όμως δεν σταματούσαν εκεί. Οι τεράστιες περούκες κατασκευάζονταν συγκολλώντας με ζωικό λίπος τις ψεύτικες τρίχες γύρω από έναν ξύλινο σκελετό. Η πρακτική αυτή ήταν αποτελεσματική αλλά παρουσίαζε και κάποια μειονεκτήματα. Το λίπος προσέλκυε ποντικούς και διάφορα έντομα τα οποία συχνά φώλιαζαν μέσα στις περούκες! Έτσι, οι κάτοχοί τους αναγκάζονταν να τις φυλάσσουν μέσα σε μικρά κλουβιά, όταν δεν τις φορούσαν.

 

Επώνυμοι αλκοολικοί: γερά ποτήρια στα τιμόνια κρατών, του Γιάννη Παγουλάτου

Όταν ακούμε ότι κάποιος πίνει πολύ, σχηματίζουμε συνήθως την εντύπωση ότι είναι ακατάλληλος να αναλάβει υπεύθυνες θέσεις – πόσο μάλλον να ηγηθεί μιας χώρας. Είναι όμως πάντα έτσι;

Ο στρατηγός και πρόεδρος των Η.Π.Α Γιουλίσες Γκράντ
Ο στρατηγός και πρόεδρος των Η.Π.Α Γιουλίσες Γκράντ

Ο Γιουλίσες Γκραντ, αρχιστράτηγος των Βορείων, νικητής των Νοτίων στον Αμερικανικό Εμφύλιο και μετέπειτα πρόεδρος των Η.Π.Α, λίγο έλειψε να καταστρέψει την καριέρα του εξαιτίας του αλκοόλ. Ξεκίνησε να πίνει από νεαρός αξιωματικός, επειδή αναλάμβανε θέσεις σε μονάδες όπου δεν είχε πολλά πράγματα να κάνει. Το ποτό ήταν μια διέξοδος από την ανία και την μοναξιά της στρατιωτικής ζωής σε καιρό ειρήνης. Ο Γκραντ καταλάβαινε το πρόβλημά του και για ένα διάστημα είχε ενταχθεί σε ομάδα απεξάρτησης, με προσωρινά όμως αποτελέσματα. Το 1854 παραιτήθηκε από την θέση του προκειμένου να αποφύγει το στρατοδικείο, κατηγορούμενος για υπαίτια μέθη εν ώρα καθήκοντος. Όταν ξέσπασε όμως ο εμφύλιος το 1861, επανήλθε στην υπηρεσία και αφού κέρδισε πολλές μάχες, κατάφερε να γίνει διοικητής όλου του στρατού των Βορείων. Δεν έπαψαν όμως ποτέ να κυκλοφορούν διάφορες ιστορίες για την σχέση του Γκραντ με το αλκοόλ, όπως το ότι είχε πέσει μεθυσμένος από το άλογό του, ότι μια φορά είχε κάνει εμετό δημοσίως ή ότι έπινε τρεις κούπες ουίσκι μέσα σε λίγα λεπτά. Οι φήμες αυτές τον ακολουθούσαν ακόμα κι όταν έγινε πρόεδρος των Η.Π.Α.

Ο Σοβιετικός ηγέτης Ιωσήφ Στάλιν
Ο Σοβιετικός ηγέτης Ιωσήφ Στάλιν

Ο ισχυρότερος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης, ο Ιωσήφ Στάλιν, είχε εξοικειωθεί με το αλκοόλ από τότε που ήταν στην κούνια. Όταν έβγαιναν τα πρώτα του δόντια, οι γονείς του αντικαθιστούσαν την πιπίλα του με ένα κομμάτι ύφασμα βουτηγμένο σε βότκα, για να τον ηρεμήσουν από τους πόνους. Οι επίσημες δεξιώσεις που παρέθετε ως ηγέτης χαρακτηρίζονταν από τις μεγάλες ποσότητες αλκοόλ που προσφέρονταν στους παρευρισκομένους. Ο ίδιος ο Στάλιν μπορούσε να πιει 30 σφηνάκια βότκας διατηρώντας την νηφαλιότητά του, την ίδια στιγμή που οι καλεσμένοι του είχαν ήδη καταρρεύσει. Άλλα ποτά που προτιμούσε ήταν το Μαρτίνι, διάφορα είδη γλυκών μπράντι από την Ρωσία καθώς και οι ποικιλίες κρασιών της πατρίδας του, της Γεωργίας.

Ο Βρετανός πολιτικός και πρωθυπουργός Γουίνστον Τσώρτσιλ
Ο Βρετανός πολιτικός και πρωθυπουργός Γουίνστον Τσώρτσιλ

Ο πρωθυπουργός της Βρετανίας κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πολέμο, Γουίνστον Τσώρτσιλ, δεν έκρυψε ποτέ το πάθος του για το αλκοόλ. Το 1899 βρέθηκε στην Νότιο Αφρική ως ανταποκριτής της εφημερίδας «Morning Post», προκειμένου να καλύψει τον πόλεμο των Μπόερς. Προηγουμένως είχε φροντίσει να πάρει μαζί του 36 μπουκάλια κρασί, 18 ουίσκι και 6 μπράντι. Ο Τσώρτσιλ ξεκινούσε την ημέρα του με ένα ποτήρι ουίσκι Johnny Walker Red Label, ανακατεμένο με νερό. Συνήθως έπινε ένα μπουκάλι σαμπάνια με το μεσημεριανό του γεύμα και πολλές φορές άλλο ένα με το δείπνο του. Στα ενδιάμεσα προτιμούσε κόκκινο κρασί μπορντό με σόδα. Εξίσου αγαπημένο του ποτό ήταν και το μπράντι. Ενδεικτικά εξάλλου είναι τα όσα αναφέρει για τον Τσώρτσιλ ένας βιογράφος του, ο Γουίλιαμ Μάντσεστερ: «Πάντα υπάρχει κάποια ποσότητα αλκοόλ στο αίμα του […] Μέχρι το βράδυ έχει πιεί δύο ή τρία ουίσκι, πολλά ποτήρια σαμπάνια, τουλάχιστον δύο μπράντι και ένα κοκτέιλ χάιμπολ». Παρόλα αυτά, το ποτό δεν φάνηκε να έχει την παραμικρή επίπτωση στην υγεία του Βρετανού ηγέτη, ο οποίος πέθανε πλήρης ημερών σε ηλικία 90 ετών.

Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ
Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ

Ο ιδρυτής της σύγχρονης Τουρκίας, Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, υπήρξε μανιώδης καπνιστής και δυνατός πότης. Αν και ηγέτης ενός μουσουλμανικού έθνους, η αγάπη του για το απαγορευμένο από το Ισλάμ αλκοόλ, ήταν γνωστή στο στενό του περιβάλλον. Ο ίδιος εξάλλου δεν φημιζόταν και τόσο για την θρησκευτική του προσήλωση. Πρώτη θέση στις προτιμήσεις του Κεμάλ κατείχε το ρακί με γλυκάνισο. Λέγεται πως είχε φτάσει σε σημείο να πίνει καθημερινά ένα μονόλιτρο μπουκάλι από το συγκεκριμένο ποτό. Σε αντίθεση όμως με τον Τσώρτσιλ, το πάθος για το αλκοόλ δεν άφησε ανεπηρέαστη την υγεία του Τούρκου ηγέτη. Το 1937 διαγνώστηκε με κίρρωση του ήπατος και την επόμενη χρονιά πέθανε, σε ηλικία 57 ετών.

Μην το επιχειρήσετε στο σπίτι: μαγικές ερωτικές συνταγές από το πρώιμο Βυζάντιο, του Γιάννη Παγουλάτου

Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν αντιμετωπίσει κατά καιρούς προβλήματα με τα αισθηματικά τους. Το άτομο που τους ενδιαφέρει είτε δεν ανταποκρίνεται στον έρωτά τους, είτε είναι δεσμευμένο, είτε και τα δύο. Μερικοί απλώς δέχονται την ήττα τους. Κάποιοι άλλοι κάνουν ό,τι μπορούν για να μεταβάλλουν την κατάσταση προς όφελός τους. Στο πρώιμο Βυζάντιο (4ος – 7ος μ.Χ αιώνας) υπήρχε για πολλούς και η εναλλακτική λύση της πρακτικής μαγείας. Παρόλο που ο Χριστιανισμός είχε ήδη καταστεί η επικρατούσα θρησκεία της αυτοκρατορίας, η προσφυγή σε πνεύματα και δαίμονες για την επίλυση ερωτικών προβλημάτων παρέμενε ευρέως διαδεδομένη.

Μάγισσες επί το έργον, σε πίνακα του Ιταλού ζωγράφου Σαλβατόρ Ρόζα
Μάγισσες επί το έργον, σε πίνακα του Ιταλού ζωγράφου Σαλβατόρ Ρόζα

Μια μαγική συνταγή από την Βυζαντινή Αίγυπτο εγγυόταν την σίγουρη αποπλάνηση παντρεμένης γυναίκας. Η διαδικασία ήταν σχετικά απλή και βασιζόταν στην πεποίθηση ότι τα πλάσματα που ζούσαν στους τόπους των νεκρών ήταν ενσαρκωμένοι δαίμονες. Αρχικά χρειαζόταν μια παρδαλή σαύρα η οποία θα έπρεπε να οπωσδήποτε να συλληφθεί σε χώρο μουμιοποίησης πτωμάτων. Στην συνέχεια το ερπετό τοποθετούνταν σε ένα σιδερένιο δοχείο μαζί με αναμμένα κάρβουνα. Καθώς η σαύρα καιγόταν ζωντανή, ο εκτελών την διαδικασία έπρεπε να πει δυνατά την φράση: «Σαύρα, σαύρα! Όπως σε μίσησαν ο Ήλιος και οι θεοί, έτσι να μισήσει η τάδε τον άνδρα της κι αυτός εκείνη για πάντα». Υποτίθεται ότι ο δαίμονας θα ένιωθε τον πόνο της σαύρας και, εξερχόμενος με οργή από το νεκρό σώμα της, θα ξεσπούσε πάνω στο στοχοποιημένο ζευγάρι.

Αρκετά διαδεδομένη στο πρώιμο Βυζάντιο ήταν και η χρήση μαγικών ερωτικών αλοιφών. Τα παρασκευάσματα αυτά θεωρούνταν ιδανικά για περιπτώσεις ανδρών οι οποίοι φοβούνταν μην χάσουν το ταίρι τους. Το μόνο που χρειαζόταν να κάνουν ήταν να απλώσουν την αλοιφή στο μόριό τους και να κάνουν έρωτα με την αγαπημένη τους. Τότε, το μαγικό παρασκεύασμα θα ενεργούσε αμέσως και θα «έδενε» για πάντα την γυναίκα με τον σύντροφό της. Κάποιες από αυτές τις αλοιφές αποτελούνταν συνήθως από λιωμένους καρπούς ακακίας και μέλι. Για πιο ισχυρά όμως αποτελέσματα, οι μάγοι συνιστούσαν ένα μείγμα που παρασκευαζόταν από χολή αγριογούρουνου, ακατέργαστο ορυκτό αλάτι και μέλι προερχόμενο απαραιτήτως από την Αττική.

Πάπυρος με μαγική ερωτική συνταγή από την Αίγυπτο της πρώιμης Βυζαντινής Περιόδου
Πάπυρος με μαγική ερωτική συνταγή από την Αίγυπτο της πρώιμης Βυζαντινής Περιόδου

Εκτός από τις αλοιφές, υπήρχαν και τα μαγικά ερωτικά φίλτρα, όπως εκείνο που παρασκευαζόταν αναμειγνύοντας 2/4 αλατιού και μελόκρασου. Συγχρόνως, ο εκτελών την διαδικασία έπρεπε να απαγγείλει δυνατά τα επτά γράμματα των μάγων: Α, Ε, Η, Ι, Ο, Υ, Ω. Υπήρχαν όμως και πιο δύσκολες συνταγές, οι οποίες απαιτούσαν αρκετά περίπλοκη διαδικασία. Σύμφωνα με κάποια από αυτές, ο ενδιαφερόμενος έπρεπε να πάρει ένα ποντίκι, να αφαιρέσει την χολή και την καρδιά του και να αφήσει το πτώμα του να αποξηρανθεί. Επρόκειτο για μια σχετικά χρονοβόρα διαδικασία που μπορούσε να χρειαστεί μέρες. Στη συνέχεια, ο ενδιαφερόμενος κονιορτοποιούσε τον αποξηραμένο ποντικό και ανακάτευε την σκόνη με αίμα από το δεύτερο δάχτυλο του αριστερού του χεριού. Το μείγμα αυτό μπορούσε – σύμφωνα πάντα με τους μάγους – να μετατρέψει ένα οποιοδήποτε ποτό σε μαγικό ερωτικό φίλτρο. Σε κάθε περίπτωση πάντως, τα παρασκευάσματα αυτά υποτίθεται ότι είχαν αποτέλεσμα μόνο αν το στοχοποιημένο άτομο τα έπινε, ξεγελασμένο προφανώς από κάποιο τέχνασμα του ενδιαφερομένου.

Αγαλματίδιο που χρησιμοποιήθηκε σε τελετές ερωτικής μαγείας, 4ος μ.Χ αιώνας
Αγαλματίδιο που χρησιμοποιήθηκε σε τελετές ερωτικής μαγείας, 4ος μ.Χ αιώνας

Η ερωτική μαγεία στο πρώιμο Βυζάντιο δεν αφορούσε μόνο στις ετερόφυλες σχέσεις αλλά ήταν εξίσου δημοφιλής και στα ομόφυλα ζευγάρια. Σε ένα ακόμα ξόρκι από την Αίγυπτο εκείνης της περιόδου, υπάρχει επίκληση στις θεότητες Ερμή και Άνουβι, προκειμένου να προσελκύσουν και να «δέσουν» κάποια Σαραπία σε μια άλλη γυναίκα, την Εραίς. Ή αναφορά σε μορφές προχριστιανικών θρησκειών δεν πρέπει να προκαλεί εντύπωση. Στην άσκηση ερωτικής μαγείας, η επίκληση αρχαίων θεοτήτων ήταν συχνή. Εκτός από τον Ερμή, οι μάγοι απευθύνονταν μεταξύ άλλων στον Απόλλωνα, την Άρτεμη, την Εκάτη, την Περσεφόνη, την Σελήνη και φυσικά την Αφροδίτη, για να επιλύσουν τα αισθηματικά προβλήματα των πελατών τους. Υπάρχουν επίσης επικλήσεις στους αιγυπτιακούς θεούς Σεθ, Ώρο και Βησά καθώς και στον ιρανικό Μίθρα.

*Χρησιμοποιήθηκε υλικό από το βιβλίο της Αναστασίας Βακαλούδη «Η μαγεία ως κοινωνικό φαινόμενο στο πρώιμο Βυζάντιο», εκδόσεις «Ενάλιος» 2001

Στην Ελλάδα του 1941 επιτέθηκαν οι Γερμανοί ή οι Ναζί; του Βαγγέλη Γεωργίου

Αποσπάσματα από την ιστορική έρευνα που δημοσιεύθηκε στο The Press Project

Το ζήτημα μας δεν είναι μόνο αν κανονικοί άνθρωποι μπορούν να γίνουν τέρατα αλλά τι εννοούμε όταν λέμε κανονικός άνθρωπος. Άλλη κανονικότητα είχε ο Γάλλος ή ο Έλληνας του 1910 και άλλη ο Γερμανός. Ε, λοιπόν στη γερμανική περίπτωση η τερατοποίηση αποδείχτηκε τότε σαφώς πιο εύκολη υπόθεση. Στις δεκαετίες που πέρασαν, ο πολιτικός ύπνος του γερμανικού Μπιντερμαϊερισμού και η λοβοτομή του πολιτικού ρομαντισμού συντέλεσαν στη σταδιακή αποδοχή και στήριξη του Χίτλερ από τον κόσμο. Επιστρέφοντας λοιπόν στο αρχικό ερώτημα αν στην Ελλάδα το 1941 επιτέθηκαν οι Γερμανοί ή οι Ναζί μπορούμε να απαντήσουμε με ένα άλλο ερώτημα: Άραγε για ποιό λόγο λέμε ότι στον Α’ΠΠ πολεμήσαμε τους Γερμανούς ενώ το 1941 ότι μας επιτέθηκαν οι Ναζί;

sn11477824308

Βαθμολογώντας την ευθύνη

Ο Καθηγητής Ψυχολογίας Dean Keith Simonton στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια θεωρεί (“Who makes history and Why”, 1994) ότι με τις έρευνες του ψυχόλογου Λόρενς Κόλμπεργκ σημειώθηκε μεγάλη πρόοδος. Ο Κόλμπεργκ λοιπόν ανέπτυξε 6 ηθικά στάδια το καθένα από τα οποία αντιπροσωπεύει μια ποιοτικά διαφορετική ηθική συμπεριφορά. Μεγαλώνοντας οι άνθρωποι περνούν από τα ίδια στάδια αλλά το ζήτημα είναι σε ποιο μένει ο καθένας.

1. Υπακοή και τιμωρία. Οι πράξεις κρίνονται με βάση τις υλικές επιπτώσεις τους και όχι με βάση τις προθέσεις των δραστών. Άκριβώς όπως συμβαίνει σε ένα νήπιο.

2. Ατομικισμός και ανταλλαγή, δηλαδή εδώ η ηθική περιορίζεται στην στενή αρχή της ανταπόδοσης, «θα σου ξύσω την πλάτη, αν ξύσεις τη δική μου». Οι ηθικές αποφάσεις κατευθύνονται αποκλειστικά από ότι επιτρέπει στους ανθρώπους να αυξήσουν την ηδονή τους και να περιορίσουν τη δυστυχία τους.

3. Διαπροσωπική συμφωνία, διατήρηση των σχέσεων και συμόρφωση.  Οι άνθρωποι συμορφώνονται προς τους γενικούς κανόνες και τις προσδοκίες για να κερδίσουν την κοινωνική επιδοκιμασία. Είμαστε στα ηθικά επίπεδα ενός μέσου μαθητή στις ΗΠΑ.

4. Κοινωνική συμφωνία και διατήρηση του συστήματος. Πρόκειται για το «νόμο και τἀξη» που παραπέμπει στην ηθική φιλοσοφία του Τομας Χόμπς. Σε αυτό το επίπεδο σκέφτονται οι περισσότεροι ενήλικες στις ΗΠΑ.

5. Κοινωνικό συμβόλαιο, ωφέλεια και ατομικά δικαιώματα. Οι άνθρωποι εδώ κοινούνται πέραν των επιταγών και νόμων της κοινωνίας αναγνωρίζοντας την ποικιλία των απόψεων και αξιών ενός κοινωνικού συστήματος. Οι μειοψηφίες έχουν δικαιώματα τα οποία δεν μπορούν να καταργηθούν από τις πλειοψηφίες. Ο Τόμας Τζέφερσον βρίσκεται κάπου εδώ με την προστασία που παρείχε στις μειοψηφίες.

6. Οικουμενικές ηθικές αρχές που πηγάζουν από τη θεμελιώδη πίστη στην ουσιαστική και ίσως αξιοπρέπεια όλων των ανθρώπινων όντων που δρουν λογικά. Εδώ ταιριάζει η αρχή του Ιησού «κάντε στους ανθρώπους αυτό που θα θέλατε να σας κάνουν». Βρισκόμαστε στο στάδιο του Κομφούκιου και του Λούθερ Κίνγκ ο οποίος ενώ εναντιώθηκε στους ρατσιστικούς νόμους των ΗΠΑ πληρώνοντάς το ακριβά η Άνα Άρεντ ψέλιζε κάτι διάφορά για White Supremacy.

Όλο το άρθρο εδώ

Αρχαίοι μύθοι και πιθανές εξηγήσεις τους, του Γιάννη Παγουλάτου

Μια από τις βασικές διαφορές του παραμυθιού από τον μύθο είναι ότι ο δεύτερος δεν είναι εξ’ ολοκλήρου αποκύημα της φαντασίας, αλλά έχει έναν ιστορικό πυρήνα. Βασίζεται δηλαδή σε κάποιο πραγματικό περιστατικό το οποίο οι άνθρωποι, με το πέρασμα των χρόνων, το μεγαλοποίησαν ή το διαστρέβλωσαν, προκειμένου η διήγησή του να είναι πιο εντυπωσιακή και ενδιαφέρουσα.

Κένταυρος, σε Ρωμαϊκό ψηφιδωτό
Κένταυρος, σε Ρωμαϊκό ψηφιδωτό

Στη μυθολογία, οι Κένταυροι αναφέρονται ως μία φυλή τερατόμορφων όντων, τα οποία ήταν άνθρωποι κατά τον πάνω μισό κορμό και άλογα κατά τον κάτω μισό. Είχαν βίαιο και επιθετικό χαρακτήρα, πραγματοποιούσαν επιδρομές εναντίον των ανθρώπων και συγκρούονταν συχνά με αυτούς. Από την ιστορία είναι γνωστό πώς υπήρξαν νομαδικά έθνη έφιππων πολεμιστών, οι οποίοι περνούσαν τις περισσότερες ώρες της ημέρας επάνω στην σέλλα. Τέτοιοι ήταν π.χ οι Σκύθες, οι Σαρμάτες, οι Ούννοι και οι Μογγόλοι. Για τους τελευταίους μάλιστα λέγεται ότι δεν κατέβαιναν σχεδόν ποτέ από τα άλογά τους. Είναι πιθανό, κατά την Εποχή του Χαλκού, να κατοικούσε και στην Ελλάδα κάποια βαρβαρική φυλή έφιππων πολεμιστών. Καθώς λοιπόν βρίσκονταν σχεδόν συνεχώς πάνω στα άλογά τους, η φαντασία των μεταγενέστερων Ελλήνων τους μετέτρεψε τελικά σε υβρίδια, με χαρακτηριστικά ίππου και ανθρώπου.

Θησέας και Μινώταυρος, του γλύπτη Ετιέν-Ζυλ Ραμέ (1826)
«Θησέας και Μινώταυρος», του γλύπτη Ετιέν-Ζυλ Ραμέ (1826)

Ένα άλλο μυθικό έθνος τεράτων ήταν οι Κύκλωπες, γιγαντόσωμοι άνθρωποι που είχαν ένα και μοναδικό μάτι στο μέτωπό τους. Μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία για τον μύθο αυτών των πλασμάτων πρότεινε το 1914 ο Αυστριακός παλαιοντολόγος και βιολόγος Οθένιο Άμπελ. Σύμφωνα με την θεωρία του, κατά τα προϊστορικά χρόνια, νάνοι ελέφαντες ζούσαν σε πολλές περιοχές του μετέπειτα Ελληνικού κόσμου. Μία από αυτές ήταν και η Σικελία όπου, σύμφωνα με τον μύθο, κατοικούσαν οι Κύκλωπες. Οι Έλληνες έβρισκαν οστά και κρανία από νάνους ελέφαντες, την ύπαρξη των οποίων αγνοούσαν, αφού το είδος αυτό είχε εξαφανιστεί πριν από χιλιάδες χρόνια. Έτσι, βλέποντας την μεγάλη ρινική κοιλότητα, στο κέντρο του κρανίου από όπου ξεκινούσε η προβοσκίδα, νόμιζαν ότι πρόκειται για κόγχη ματιού και πίστευαν ότι τα οστά ανήκαν σε γιγαντόσωμους μονόφθαλμους ανθρώπους. Οι Έλληνες δεν μπορούσαν εξάλλου να γνωρίζουν την ανατομία των ελεφάντων, αφού οι Ευρωπαίοι είδαν για πρώτη φορά αυτό το είδος ζώου κατά την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Σύγχρονη αναπαράσταση υπό κλίμακα Ασσυριακών πολιορκητικών μηχανών
Σύγχρονη αναπαράσταση υπό κλίμακα Ασσυριακών πολιορκητικών μηχανών

Δέκα χρόνια πολιορκούσαν μάταια οι Έλληνες την Τροία. Τελικά, ύστερα από συμβουλή του Οδυσσέα, έφτιαξαν ένα τεράστιο κούφιο ξύλινο άλογο, τον Δούρειο Ίππο και στο εσωτερικό του κρύφτηκαν μερικοί πολεμιστές. Οι Τρώες πήραν την κατασκευή αυτή ως λάφυρο στην πόλη τους. Οι κρυμμένοι στρατιώτες βγήκαν τη νύχτα και άνοιξαν τις πύλες της Τροίας στους υπόλοιπους Έλληνες. Έτσι η πόλη αλώθηκε. Ίσως όμως, στην πραγματικότητα, τα πράγματα να εξελίχθηκαν διαφορετικά. Είναι γνωστό ότι την εποχή του Τρωικού Πολέμου, οι Ασσύριοι χρησιμοποιούσαν ξύλινες πολιορκητικές μηχανές μεγάλου μεγέθους, οι οποίες ήταν κούφιες και στο εσωτερικό τους κρύβονταν επιτιθέμενοι πολεμιστές. Το σχήμα αυτών των κατασκευών έμοιαζε, κατά κάποιον τρόπο, με ζώο. Είχαν «ράχη», «λαιμό», «πόδια» και κινούνταν πάνω σε τροχούς. Οι Ασσύριοι τους έδιναν ονόματα ζώων και τις κάλυπταν με βρεγμένα δέρματα αλόγου, για προστασία από φλεγόμενα βέλη. Είναι πιθανό ο Δούρειος Ίππος να ήταν τελικά κάποια παρόμοια πολιορκητική μηχανή.

Σύμφωνα με τον μύθο, ο βασιλιάς της Κρήτης Μίνωας υποχρέωσε τους Αθηναίους να στέλνουν κάθε εννιά χρόνια εφτά νέους και εφτά νέες για να κατασπαραχθούν από τον Μινώταυρο, ένα πλάσμα με σώμα ανθρώπου και κεφάλι ταύρου. Ο Θησέας όμως σκότωσε το τέρας αυτό καταργώντας την τυραννία των Κρητών. Λίγα είναι γνωστά για την θρησκεία των Μινωιτών, η οποία παραμένει αρκετά σκοτεινή. Σίγουρα όμως η λατρεία του Ταύρου κατείχε κυρίαρχη θέση. Δεν αποκλείεται οι επτά νέοι και οι επτά νέες να προορίζονταν στην πραγματικότητα για ανθρωποθυσία σε κάποια ταυρόμορφη θεότητα της Κρήτης. Ο δε Θησέας ίσως ήταν κάποιος πολέμαρχος ο οποίος νίκησε τους Μινωίτες και απάλλαξε τους Αθηναίους από τον επαχθή φόρο που έπρεπε να πληρώνουν.

Σωματικές τιμωρίες στα πρώτα ελληνικά σχολεία, του Γιάννη Παγουλάτου

Για πολλούς Έλληνες οι σωματικές τιμωρίες στο σχολείο είναι μια πραγματικά δυσάρεστη ανάμνηση. Η βέργα, τα χαστούκια, η ορθοστασία στο ένα πόδι, αποτελούσαν συνήθεις πρακτικές οι οποίες ευτυχώς έχουν πια καταργηθεί. Όσο όμως σκληρές κι αν φαίνονται σήμερα αυτές οι τιμωρίες, ωχριούν μπροστά σε εκείνες που εφαρμόζονταν στα πρώτα ελληνικά σχολεία.

«Ο Κουρέας», πίνακας του Νικόλαου Γύζη
«Ο Κουρέας», πίνακας του Νικόλαου Γύζη

Στα εκπαιδευτήρια που λειτούργησαν κατά την τελευταία περίοδο της Τουρκοκρατίας, οι αυστηρές σωματικές ποινές αποτελούσαν καθημερινό φαινόμενο. Ο Παναγής Σκουζές, έμπορος και αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης, περιγράφει στα απομνημονεύματά του τις τιμωρίες των απείθαρχων παιδιών στα αθηναϊκά σχολεία, γύρω στο 1785. Αν ο μαθητής καθυστερούσε να προσέλθει, ο δάσκαλος τον χτυπούσε στις παλάμες με ένα μαστίγιο από δέρμα βοδιού και τον ανάγκαζε να σταθεί για λίγο όρθιος στο ένα πόδι. Για σοβαρότερα παραπτώματα η τιμωρία ήταν ραβδισμοί στην πλάτη ή στα γυμνά πέλματα των ποδιών, το γνωστό βασανιστήριο του φάλαγγα. Κάποια από τα υπόλοιπα παιδιά αναγκάζονταν να συμμετέχουν στην εκτέλεση της ποινής, κρατώντας τον τιμωρούμενο συμμαθητή τους ακίνητο, όσο εκείνος δεχόταν τα χτυπήματα. Ο αριθμός των ραβδισμών κυμαινόταν από 12 ως 50 περίπου, ανάλογα την ηλικία του παιδιού και την βαρύτητα του παραπτώματός του. Ο Σκουζές μάλιστα αναφέρει ότι δεν ήταν λίγοι οι μαθητές που ουρούσαν επάνω τους από τον φόβο, όταν ο δάσκαλος θύμωνε και έβαζε τις φωνές μέσα στην τάξη.

Το βασανιστήριο του φάλαγγα καταργήθηκε στα σχολεία του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, το 1829. Διατηρήθηκαν όμως πολλές μορφές ραβδισμού και άλλες σωματικές τιμωρίες, όπως η ορθοστασία στο ένα πόδι και το αναγκαστικό κούρεμα. Ο μόνος ουσιαστικά περιορισμός του δασκάλου κατά την επιβολή των ποινών αυτών ήταν το ότι έπρεπε να ραβδίζει τον μαθητή από τους ώμους και κάτω και όχι στο κεφάλι. Μια κυβερνητική οδηγία του 1828 προς το Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο – το πρώτο διδακτήριο της ελεύθερης Ελλάδας – επέβαλλε στους άτακτους οικότροφους την κατάκλιση σε κρεβάτια που είχαν άχυρα ή ξερά φύλλα για στρώμα και μια πέτρα για μαξιλάρι. Στο ίδιο έγγραφο προβλεπόταν η κλιμάκωση των ποινών, ανάλογα με το πόσο γρήγορα συμμορφώνονταν ο μαθητής. Την πρώτη φορά που θα υπέπιπτε σε κάποιο παράπτωμα, απλώς ο δάσκαλος θα του έκανε έντονα την παρατήρηση μπροστά στους συμμαθητές του. Την δεύτερη, οι καθημερινές μερίδες φαγητού του θα μειώνονταν κατά το ήμισυ. Την τρίτη δε φορά θα του έπαιρναν τα ρούχα που του είχαν δώσει στο ορφανοτροφείο και θα του έδιναν τα κουρέλια τα οποία φορούσε όταν είχε πρωτοέρθει εκεί.

«Κάλαντα», πίνακας του Νικηφόρου Λύτρα
«Κάλαντα», πίνακας του Νικηφόρου Λύτρα

Μια άλλη, ιδιαίτερα ειδεχθής σχολική τιμωρία, που εφαρμοζόταν κυρίως στην επαρχία, ήταν και η διαπόμπευση. Αρχικά ο τιμωρούμενος μαθητής μουτζουρωνόταν στο πρόσωπο με μελάνι από τον δάσκαλο. Στη συνέχεια, οι συμμαθητές του περνούσαν ένας ένας από μπροστά του και τον έφτυναν. Αν το παράπτωμά του ήταν ιδιαίτερα βαρύ, τον πήγαιναν στο κέντρο του χωριού όπου επαναλαμβανόταν η διαδικασία του φτυσίματος, αυτή τη φορά από τους περαστικούς.

Η εξοικείωση των μαθητών με τις σωματικές τιμωρίες γινόταν ακόμα και μέσω του περιεχομένου της διδακτέας ύλης. Οι πιο συνηθισμένες λέξεις που χρησιμοποιούσαν οι δάσκαλοι ως παράδειγμα στην κλίση των ουσιαστικών, ήταν ‘η ράβδος’ και ‘η μάστιξ’ ενώ στην κλίση ρημάτων το ‘τύπτω’. Είναι η εποχή κατά την οποία το πνεύμα της διδασκαλίας εκφράζεται με το περίφημο ρητό ‘όπου ου πίπτει λόγος, πίπτει ράβδος’.

Οι σκληρές σωματικές τιμωρίες στα ελληνικά σχολεία συνεχίστηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα αλλά και στις αρχές του 20ου. Με το πέρασμα των χρόνων όμως η εφαρμογή τους άρχισε να περιορίζεται ολοένα και περισσότερο. Παρόλα αυτά, η ρητή και οριστική τους απαγόρευση στο χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης επήλθε μόλις το 1998, με το άρθρο 13 παρ. 8 του Προεδρικού Διατάγματος 201/1998. Θα περνούσαν άλλα επτά χρόνια για να καταργηθούν επίσημα και στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση, με το άρθρο 21 του νόμου 3328/2005.

«Το σχολείο του χωριού», πίνακας του Ελβετού ζωγράφου Αλμπέρ Άνκερ
«Το σχολείο του χωριού», πίνακας του Ελβετού ζωγράφου Αλμπέρ Άνκερ

Χρησιμοποιήθηκε υλικό από το βιβλίο του Κυριάκου Σιμώπουλου «Βασανιστήρια και Εξουσία», εκδόσεις Στάχυ 1997

Γνωστές-άγνωστες καθημερινές μελωδίες, του Γιάννη Παγουλάτου

Τις αναγνωρίζουμε, μας είναι οικείες, τις έχουμε ακούσει άπειρες φορές αλλά δεν μπορούμε να τις ονοματίσουμε. Ο λόγος για τις μελωδίες εκείνες που αποτελούν, λίγο πολύ, μέρος της καθημερινότητάς μας, χωρίς να γνωρίζουμε όμως τον τίτλο, τον συνθέτη ή την προέλευσή τους.

Ο συθέτης του «Γαμήλιου Εμβατηρίου», Φέλιξ Μέντελσον
Ο συνθέτης του «Γαμήλιου Εμβατηρίου», Φέλιξ Μέντελσον

Κάθε παλιά ελληνική ταινία που ήθελε να έχει ένα αίσιο τέλος, έπρεπε να καταλήξει στον γάμο των πρωταγωνιστών της – ή έστω κάποιων από αυτούς. Έτσι, πολύ συχνά, η τελευταία και σχεδόν καθαρτήρια σκηνή έδειχνε τον γαμπρό με τη νύφη έξω από μια εκκλησία. Το πλάνο αυτό είχε, τις περισσότερες φορές, ως μουσική υπόκρουση ένα εμβατήριο το οποίο σταδιακά κατέστη πολύ οικείο στο κοινό. Ποτέ όμως δεν έγινε γνωστή κάποια επιπλέον πληροφορία για την συγκεκριμένη μελωδία. Το εμβατήριο αυτό λοιπόν είναι έργο του Γερμανού συνθέτη Φέλιξ Μέντελσον και γράφτηκε το 1842. Δεν είναι αυτοτελής σύνθεση αλλά αποτελεί τμήμα μιας σουίτας που προοριζόταν να χρησιμοποιηθεί ως μουσική επένδυση του θεατρικού «Όνειρο θερινής νυκτός», του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ.

Τα κεντρικά γραφεία της Nokia, στην Φινλανδία
Τα κεντρικά γραφεία της Nokia, στην Φινλανδία

Η φινλανδική Nokia είναι από τις πιο γνωστές πολυεθνικές εταιρίες επικοινωνίας και τεχνολογίας παγκοσμίως. Το ηχητικό σήμα κατατεθέν της – γνωστό και ως Nokia tune – αποτελεί ήχο κλήσης σε εκατομμύρια κινητά τηλέφωνα, τα οποία κατασκευάζει η ίδια εδώ και πάνω από 20 χρόνια. Η μελωδία αυτή όμως, δεν είναι κάτι που γράφτηκε ειδικά για την Nokia κατά παραγγελία. Πρόκειται για μια μουσική φράση παρμένη από το έργο «Gran Vals» του Ισπανού συνθέτη και κιθαρίστα Φρανθίσκο Τάρεγα, γραμμένο για κλασσική κιθάρα, το 1902. Σύμφωνα με μια έρευνα του 2010, υπολογίστηκε ότι ο συγκεκριμένος ήχος κλήσης ακούγεται 1,8 δισεκατομμύρια φορές τη μέρα σε όλον τον κόσμο, δηλαδή 20.000 περίπου φορές ανά δευτερόλεπτο.

Πίστα του γνωστού ηλεκτρονικού παιχνιδιού «Τέτρις»
Πίστα του γνωστού ηλεκτρονικού παιχνιδιού «Τέτρις»

Το μουσικό σήμα της ΕΡΤ, η ποιμενική φλογέρα με τα κουδουνάκια αιγοπροβάτων στο βάθος, είναι σίγουρα ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους ήχους στην Ελλάδα. Στον αέρα ακούστηκε για πρώτη φορά στις 21 Μαΐου 1938, κατά την έναρξη λειτουργίας της Υπηρεσίας Ραδιοφωνικών Εκπομπών. Αργότερα, με την έλευση της τηλεόρασης, καθιερώθηκε και ως μουσικό σήμα της ΕΡΤ. Η μελωδία αυτή ανήκει σε ένα πολύ παλιό δημοτικό τραγούδι με τίτλο «Τσοπανάκος ήμουνα, προβατάκια φύλαγα». Πάνω σε αυτό βασίστηκαν ο μουσικός και κλαρινίστας Νίκος Ρέλλιας με τον συνθέτη Τάκη Μωράκη και δημιούργησαν το τελικό μουσικό σήμα της ΕΡΤ, που περιλάμβανε την προσθήκη των κουδουνιών. Αξίζει να σημειωθεί ότι αρκετά άτομα από την τότε «υψηλή κοινωνία» θεώρησαν σκανδαλώδη την απόφαση της κρατικής ραδιοφωνίας να επιλέξει μια μελωδία η οποία θύμιζε βοσκούς, στάνες και ποιμενική ζωή, γενικότερα.

Όσοι παρακολουθούν κάθε χρόνο τον διαγωνισμό τραγουδιού της Eurovision θα έχουν παρατηρήσει πως το πρόγραμμα ξεκινάει πάντα με μία πομπώδη και πανηγυρική μελωδία από σάλπιγγες και βιολιά, που θυμίζει παλιές εποχές. Πρόκειται για το μουσικό σήμα της Ευρωπαϊκής Ραδιοτηλεοπτικής Ένωσης (EBU) με το οποίο ξεκινούν όλες οι εκπομπές της, συμπεριλαμβανομένου και του διαγωνισμού της Eurovision. Η μελωδία αυτή πράγματι θυμίζει περασμένους αιώνες και δεν ταιριάζει με τα σύγχρονα τραγούδια που παρουσιάζονται από τις διαγωνιζόμενες χώρες. Ο λόγος είναι απλός: το μουσικό σήμα της Eurovision γράφτηκε στα τέλη του 17ου αιώνα και είναι η εισαγωγή ενός θρησκευτικού έργου, του Γάλλου συνθέτη Μάρκ-Αντουάν Σαρπαντιέ. Τον Αύγουστο του 1692 ο Γαλλικός Στρατός νίκησε στη μάχη του Στέεκνερκ τις ενωμένες δυνάμεις Αγγλίας, Σκωτίας, Ολλανδίας και Δανίας. Ο Σαρπαντιέ συνέθεσε τότε ένα Te Deum, δηλαδή μια δοξολογία, για τις επινίκιες εορταστικές εκδηλώσεις που ακολούθησαν. Το πρελούδιο (εισαγωγή) του έργου αυτού είναι το μουσικό σήμα της Eurovision.

Από τα πιο δημοφιλή ηλεκτρονικά παιχνίδια στον κόσμο είναι το «Τέτρις», του Ρώσου προγραμματιστή Αλεξέι Παζίτνοφ. Το μουσικό θέμα του παιχνιδιού είναι γνωστό σε εκατομμύρια ανθρώπους. Η μελωδία του ανήκει σε ένα παραδοσιακό ρωσικό τραγούδι με τίτλο «Korobeiniki» που σημαίνει «Γυρολόγοι». Οι στίχοι γράφτηκαν το 1861 από τον ποιητή Νικολάι Νεκράσοφ και μιλάνε για τον έρωτα μιας κοπέλας και ενός πλανόδιου έμπορου.

Γνωστές-άγνωστες ονομασίες δρόμων στην Αθήνα, του Γιάννη Παγουλάτου

Κάποιες οδούς της Αθήνας τις έχουμε ακούσει χιλιάδες φορές και οι ονομασίες τους μας είναι απόλυτα οικείες. Η γνώση των περισσότερων όμως σταματά εκεί. Οι δρόμοι αυτοί θυμίζουν κάτι μακρινούς συγγενείς, τους οποίους αναφέρουν συχνά στις οικογενειακές συζητήσεις αλλά δεν έχει τύχει να τους γνωρίσουμε ποτέ.

Ο στρατιωτικός και πολιτικός Γεώργιος Κατεχάκης, έφιππος
Ο στρατιωτικός και πολιτικός Γεώργιος Κατεχάκης, έφιππος

Η λεωφόρος Γεωργίου Κατεχάκη πήρε την ονομασία της από έναν Κρητικό στρατιωτικό και πολιτικό που γεννήθηκε το 1881 στο Ηράκλειο. Το 1904-06 έλαβε μέρος στον Μακεδονικό Αγώνα και το 1912-13 στους Βαλκανικούς Πολέμους. Το 1916 προσχώρησε στο κίνημα της Εθνικής Άμυνας του Βενιζέλου και συμμετείχε στις επιχειρήσεις του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το 1923 αποστρατεύθηκε με τον βαθμό του υποστράτηγου και πολιτεύθηκε. Εξελέγη βουλευτής Ηρακλείου και διετέλεσε τρεις φορές υπουργός στρατιωτικών. Το 1930 δώρισε την πατρική του περιουσία για την ίδρυση διδασκαλείου στο Ηράκλειο. Πέθανε στην γενέτειρά του το 1939.

Η οδός Μέρλιν, στο Κολωνάκι, δεν έχει σχέση με τον γνωστό μάγο από την ιστορία του βασιλιά Αρθούρου αλλά με έναν βοτανολόγο. Γιος του Βρετανού πρόξενου στον Πειραιά, ο Σίδνεϋ Μέρλιν γεννήθηκε το 1856 στην πόλη όπου υπηρετούσε ο πατέρας του. Χρησιμοποιώντας τις γνώσεις του γύρω από την βοτανική πειραματίστηκε με νέες καλλιέργειες φρούτων, οι οποίες ήταν άγνωστες στην Ελλάδα. Έτσι εισήγαγε στο κτήμα του στην Κέρκυρα το κουμκουάτ και το 1925 την ποικιλία πορτοκαλιών «Washington Navel», που από τότε φέρει το όνομά του. Παράλληλα ο Μέρλιν ασχολήθηκε εντατικά με το άθλημα της σκοποβολής. Το 1906 μάλιστα, στους Μεσολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας, κέρδισε ένα χρυσό και ένα χάλκινο μεταλλείο. Πέθανε το 1952 στην Αθήνα σε ηλικία 96 ετών.

Η λεωφόρος Αλεξάνδρας ονομάστηκε έτσι προς τιμήν της μεγαλύτερης κόρης του βασιλιά της Ελλάδας, Γεωργίου Α΄. Η πριγκίπισσα Αλεξάνδρα γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1870, στην έπαυλη Μον Ρεπό. Το 1889 παντρεύτηκε τον Παύλο Αλεξάνδροβιτς, γιο του τσάρου Αλέξανδρου Β΄, αποκτώντας έτσι τον τίτλο της μεγάλης δούκισσας της Ρωσίας. Ο γάμος αυτός όμως δεν κράτησε πολύ ούτε είχε ευτυχή κατάληξη. Το 1891 η Αλεξάνδρα πέθανε αιφνιδιαστικά σε ηλικία μόλις 21 χρονών, λίγες μέρες μετά την γέννηση του δεύτερου παιδιού της.

Η πριγκίπισσα της Ελλάδας και μεγάλη δούκισσα της Ρωσίας Αλεξάνδρα.
Η πριγκίπισσα της Ελλάδας και μεγάλη δούκισσα της Ρωσίας Αλεξάνδρα.

Η οδός Λουίζης Ριανκούρ έγινε ξαφνικά γνωστή το 1992, όταν στο σημείο αυτό η αστυνομία απέτυχε να συλλάβει κάποια μέλη της «17 Νοέμβρη». Η Γαλλίδα κόμισσα Λουίζα Ριανκούρ γεννήθηκε το 1846 και από μικρή θαύμαζε την Ελλάδα. Αψηφώντας την θέληση των γονιών της εγκαταστάθηκε στην Αθήνα σε νεαρή ηλικία. Αργότερα επέστρεψε προσωρινά στην Γαλλία προκειμένου να παντρευτεί και στη συνέχεια μετακόμισε εκ νέου στην Ελλάδα. Η Ριανκούρ έδειξε τα φιλελληνικά της συναισθήματα με το τεράστιο φιλανθρωπικό της έργο, μεριμνώντας για τους φτωχούς και τα ορφανά. Μεταξύ άλλων διοργάνωσε εράνους για το Άσυλο Ανιάτων και για τα θύματα του Μακεδονικού Αγώνα. Με δικά της έξοδα χτίστηκε εργοστάσιο κεντημάτων και εργόχειρων όπου απασχολούνταν άπορες κοπέλες και πραγματοποίησε σημαντικές δωρεές σε νοσοκομεία. Ως αναγνώριση της προσφοράς της, η Ριανκούρ απέκτησε την ελληνική ιθαγένεια το 1902. Δέκα χρόνια αργότερα φρόντισε ώστε ο γιος της να καταταγεί στον ελληνικό στρατό και να λάβει μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους. Η Γαλλίδα κόμισσα πέθανε πλήρης ημερών στην Αθήνα το 1941.

Ο μεταλλειολόγος, ακαδημαϊκός και πολιτικός Φωκίων Νέγρης
Ο μεταλλειολόγος, ακαδημαϊκός και πολιτικός Φωκίων Νέγρης

Η Φωκίωνος Νέγρη, γνωστή από το κινηματογραφικό της «Ρεμάλι», πήρε την ονομασία της από έναν Έλληνα μεταλλειολόγο, ακαδημαϊκό και πολιτικό. Ο Φωκίων Νέγρης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1846. Πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Παρίσι, όπου και σπούδασε, ενώ εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα το 1870. Πέντε χρόνια μετά διορίστηκε διευθυντής των μεταλλείων Λαυρίου και αργότερα ασχολήθηκε με την πολιτική. Εξελέγη πολλές φορές βουλευτής, διετέλεσε δήμαρχος Λαυρίου και κατά καιρούς ανέλαβε διάφορα υπουργεία. Μερίμνησε για την επέκταση του σιδηροδρομικού δικτύου της Ελλάδας, την καθιέρωση εκλογικών βιβλιάριων και την κοινωνική ασφάλιση των εργαζομένων. Υπήρξε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, της οποίας εξελέγη πρώτος πρόεδρος το 1927. Ο Φωκίων Νέγρης πέθανε στην Αθήνα το 1928.

Ονομασίες χωρών της Αμερικανικής Ηπείρου και της Ωκεανίας, του Γιάννη Παγουλάτου

Το Ρίο ντε Τζανέιρο, στην Βραζιλία, με το κολοσσιαίο άγαλμα του Χριστού

Τα ταξίδια του Χριστόφορου Κολόμβου εγκαινίασαν την εποχή των μεγάλων εξερευνήσεων και ανακαλύψεων, κατά την οποία οι Ευρωπαίοι ήρθαν σε επαφή με νέους κόσμους. Στην Αμερικανική Ήπειρο και την Ωκεανία δημιουργήθηκαν πολλά καινούργια κράτη, ύστερα από αποικισμούς αλλά και αιματηρούς πολέμους. Οι ονομασίες των χωρών αυτών είναι γνωστές στο ευρύ κοινό, όχι όμως και η προέλευσή τους.

Ολόκληρη η Αμερικανική Ήπειρος και φυσικά οι Ηνωμένες Πολιτείες, οφείλουν την ονομασία τους στον Ιταλό εξερευνητή Αμερίγκο Βεσπούτσι. Ήταν ο πρώτος ο οποίος συνειδητοποίησε πως η γη που ανακάλυψε ο Χριστόφορος Κολόμβος δεν ήταν η Ασία αλλά μια εντελώς καινούργια ήπειρος.

Βενεζουέλα σημαίνει «Μικρή Βενετία». Όταν το 1499 ο Βεσπούτσι έφτασε στην συγκεκριμένη χώρα, είδε τις καλύβες των ιθαγενών που ήταν χτισμένες σε πασσάλους, πάνω από την επιφάνεια της λίμνης Μαρακαΐμπο. Οι οικισμοί αυτοί του θύμισαν την Βενετία κι έτσι ονόμασε την περιοχή Veneziola (μικρή Βενετία στα Ιταλικά). Υπό την επίδραση των Ισπανών η λέξη αυτή μετατράπηκε σε Venezuela, το σημερινό όνομα της χώρας.

Η Αργεντινή πήρε την ονομασία της από την λατινική λέξη «argentum», που σημαίνει «ασήμι». Οι πρώτοι Ευρωπαίοι εξερευνητές πίστευαν ότι εκεί βρίσκονταν τα θρυλικά ασημένια βουνά, πλούσια κοιτάσματα αργύρου. Παρόλο που η φήμη αυτή δεν αποδείχθηκε τελικά αληθινή, η χώρα ονομάστηκε «Argentina», δηλαδή «Αργυρόχρωμη».

Η ονομασία Καναδάς προέρχεται από την γλώσσα των Ινδιάνων Ιροκουά οι οποίοι κατοικούσαν πριν την άφιξη των Ευρωπαίων σε τμήματα των κεντροανατολικών περιοχών της χώρας. Οι ιθαγενείς αυτοί χρησιμοποιούσαν την λέξη «kanata» για να δηλώσουν το χωριό, την κωμόπολη, ή τον οικισμό. Ο Γάλλος εξερευνητής Ζακ Καρτιέ, που έφτασε στο σημερινό Κεμπέκ το 1535, νόμιζε ότι το «kanata» που άκουγε από τους Ινδιάνους ήταν το τοπωνύμιο ολόκληρης της περιοχής. Έτσι άρχισε και ο ίδιος να χρησιμοποιεί στους χάρτες του την λέξη αυτή παρεφθαρμένη ως «Canada». Σταδιακά η συγκεκριμένη ονομασία κατέληξε να αναφέρεται σε ολόκληρη την χώρα.

 Ινδιάνοι του Καναδά με παραδοσιακές ενδυμασίες
Ινδιάνοι του Καναδά με παραδοσιακές ενδυμασίες

Αν και αποτέλεσε βρετανική κτήση, η Νέα Ζηλανδία πήρε το όνομά της από τους Ολλανδούς, τους πρώτους Ευρωπαίους που έφτασαν εκεί το 1642. Η επαρχία Ζέελαντ (Ζηλανδία), δηλαδή «Η Γη της Θάλασσας», βρίσκεται στο νοτιοδυτικό τμήμα της Ολλανδίας. Μια συνηθισμένη πρακτική των αποίκων ήταν να δίνουν στις νέες περιοχές που ανακάλυπταν διάφορα τοπωνύμια της πατρίδας τους, με την προσθήκη του επιθέτου «νέος». Έτσι, οι Ολλανδοί ονόμασαν το συγκεκριμένο νησιωτικό σύμπλεγμα Νέα Ζηλανδία (Nova Zeelandia στα λατινικά, Nieuw Zeeland στα ολλανδικά). Οι Βρετανοί, που κυριάρχησαν τελικά στην Ωκεανία, διατήρησαν την αρχική ονομασία μέχρι σήμερα (New Zealand).

Το όρος Κουκ, στην Νέα Ζηλανδία

Μεξικό (ορθή προφορά Μέχικο) σημαίνει ουσιαστικά «η χώρα των Μεχίκα». Την ίδια προέλευση έχει και η ονομασία της πρωτεύουσας: Πόλη του Μεξικού (Ciudad de México). Οι Μεχίκα ήταν ένα πανίσχυρο προκολομβιανό έθνος της κεντρικής Αμερικής το οποίο δημιούργησε την περίφημη αυτοκρατορία των Αζτέκων. Οι σημερινοί Μεξικανοί είναι σε μεγάλο ποσοστό απόγονοι των πάλαι ποτέ κραταιών Μεχίκα.

Η Βραζιλία οφείλει την ονομασία της σε ένα είδος δέντρου, το Caesalpinia Echinata, από το οποίο παράγεται μια βαθυκόκκινη βαφή. Οι Πορτογάλοι το αποκαλούσαν «brasil», που σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει «κόκκινο σαν αναμμένο κάρβουνο». Ρίζα της λέξης αυτής αποτελεί το λατινικό «brasa», δηλαδή «χόβολη». Το συγκεκριμένο δέντρο αφθονούσε στις παράκτιες περιοχές της Βραζιλίας και αποτέλεσε το πρώτο εμπορεύσιμο είδος της χώρας, καθώς η βαφή του ήταν εξαιρετικά χρήσιμη για τη υφαντουργία.

Το όνομα Αυστραλία προέρχεται από το λατινικό επίθετο «australis», που σημαίνει «νότιος». Ήδη από την αρχαιότητα κυκλοφορούσαν εικασίες για μια άγνωστη ήπειρο, η οποία δέσποζε στο νότιο ημισφαίριο, σύμφωνα με τις υποθέσεις των γεωγράφων. Η θρυλική αυτή χώρα αποκαλείτο στα λατινικά «Terra Australis Incognita», δηλαδή «Άγνωστη Γη του Νότου». Έτσι, πολλοί από τους πρώτους Ευρωπαίους εξερευνητές της Ωκεανίας ταύτισαν την σημερινή Αυστραλία με την φημολογούμενη αχαρτογράφητη ήπειρο του νοτίου ημισφαιρίου.